ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن, وسى 25 جىلدا تشو ەسەبىنەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك جوبالارىنا 1,4 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات سالىنىپتى. ەرىكتى الەۋمەتتىك-ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلامالاردىڭ اياسىندا قۇنى 230 ميلليون دوللاردان اساتىن 110 جوبا جۇزەگە استى. بۇل دەگەنىڭىز ۇيگە كەلگەن كوگىلدىر وتىن, نان زاۋىتى, قازاندىق, ەمحانالار, مەكتەپ, بالاباقشا, دەمالىس ورىندارى... تىزە بەرسەڭ ەل تىرشىلىگىن تۇرلەنتكەن تىرلىكتەردىڭ لەگى.
ەڭ باستىسى, شەتەلدىك ينۆەستورلار وڭىرگە الەۋمەتتىك بيزنەس مادەنيەتىن, ياعني قوعاممەن قارىم-قاتىناستىڭ ادامگەرشىلىككە قۇرىلعان ۇلگىسىن الىپ كەلگەنىن مويىنداعان ءجون. «تەڭىزشەۆرويل» جشس باتىس وڭىردە عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋبليكادا كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى.
تاياۋدا «تەڭىزشەۆرويل» جشس ءوزىنىڭ وزگەرمەيتىن ءداستۇرى بويىنشا الماتىدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەزەكتى ەسەبىن بەردى. ياعني 2017 جىلدىڭ قورىتىندىلارى جاريالانىپ, جاڭا تابىستار تۋرالى باياندالدى.
جەرگىلىكتى مامانداردىڭ ماشىعى ارتىپ كەلەدى
«تەڭىزشەۆرويل» جشس باس ديرەكتورى تەد ەتچيسون ءسوزىن ءوندىرىس بارىسىنداعى قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋدان باستادى. بىراق باق وكىلدەرىمەن ءداستۇرلى باسقوسۋ جەرگىلىكتى كادرلار ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەيدى. بۇرىنعى زاۋىتتاردان بولەك, قازىر تەڭىزدە ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى – «كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى – ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسى» (ككج-ۇەقبج) قارقىندى جۇرۋدە.
جۋىردا وسى وسى زاۋىتتىڭ وپەراتورلىعىنا ۇلكەن بايقاۋ جاريالانىپ, 5 مىڭداي ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن 60 مامان ىرىكتەلىنىپ الىنعان. جانە سول 5 مىڭ ۇمىتكەردىڭ ءوزى دە قۇجاتتارى تالاپقا ساي تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەردەن قۇرالعان.
قىسقاسى, جاڭا جوبالار جەرگىلىكتى كادرلاردىڭ قاتارىن ارتتىرىپ وتىر. جانە وسى شيرەك عاسىردا ءوندىرىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ تاجىريبە بايىتقان مىقتى ماماندار لەگى پايدا بولعانىن ماقتانىش تۇتۋ قاجەت.
مەرەيتويلىق ءماسليحاتتا جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىپقويلىعىن شىڭداۋعا جۇمسالعان ينۆەستيتسيا جايى ايتىلدى. بۇگىندە تشو-دا جۇمىس ىستەيتىن وتانداستارىمىزدىڭ ۇلەسى 1993 جىلعى 50 پايىز كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 83 پايىزعا جەتكەن. تشو-داعى جەرگىلىكتى ۇلتتان شىققان باسشىلاردىڭ, جوعارى جانە ورتا بۋىن جەتەكشىلەرىنىڭ ۇلەسى جالپى باسشىلىق قۇرامنىڭ 67 پايىزىن قۇرايدى. ناقتى ايتقاندا, 2007 جىلدان بەرى 156 قازاقستان ازاماتى سىرت مەملەكەتتەردە, ءوندىرىس بارىسىندا ءبىلىمىن كوتەرىپ, تاجىريبەسىن بايىتا كەلە باسشىلىقتاعى جانە تەحنيكالىق بولىمدەردەگى شەتەلدىك مامانداردىڭ ورنىن الماستىرعان.
بۇگىندە تشو كادرلارى جاسارىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ەكىنشى بۋىن زاۋىتىنداعى وپەراتورلاردىڭ ورتاشا جاسى – 30. ىنتىماقتاسا قيمىلدايتىن قىزمەتكەرلەر ءبارى دە وزىنە بايلانىستى ەكەنىن بىلەدى. جۇمىستى جاۋاپكەرشىلىكپەن ساپالى اتقارسا, ەرتەڭگى كۇنىم نە بولادى دەپ الاڭدامايدى. اركىمنىڭ ەڭبەگى مەن بىلىكتىلىگىنە ساي الاتىن جالاقىسى بار.
«تەڭىزشەۆرويلدىڭ» مۇنان دا ۇلكەن مەجەگە جەتۋگە قاۋقارى بار
نە دەسەك تە, كومپانيا بيىل اتاپ وتىلەتىن كۇمىس تويىنا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي تابىستارىمەن كەلىپ وتىر.
ەڭ ءىرى تەڭىز مۇناي-گاز كەن ورنىن يگەرىپ جاتقان «تەڭىزشەۆرويل» 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس شيكى مۇنايدىڭ 28,7 ملن تونناعا (229 ملن باررەل) تەڭ رەكوردتىق كولەمىن ءوندىرىپ, مۇناي نارىعىنداعى كوشباسشىلىق ورنىن كەزەكتى مارتە بەكىتتى. 25 جىلدىقتىڭ بەدەرىندەگى ەڭ جوعارى جىلدىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى.
ال تشو باس ديرەكتورى تەد ەتچيسون كومپانيا 2018 جىلى اتاپ وتەتىن مەرەيتويىن ءوندىرىس سالاسىنداعى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە باسقا دا ساباقتاس سالالارداعى تاماشا ناتيجەلەرىمەن قارسى الىپ وتىر دەدى. ياعني وتكەن جىلى سۇيىتىلعان گاز ساتۋ كولەمى شامامەن 1,38 ميلليون توننادان اسىپ, قۇرعاق گاز ساتۋ كولەمى 7,45 ميلليارد تەكشە مەترگە, ال كۇكىرت ساتۋ كولەمى 2,49 ميلليون تونناعا جەتتى.
سوڭعى ون جىلداعى وسىناۋ ۇزدىكسىز تابىستار 2008 جىلى جۇزەگە اسىرىلعان شيكى گازدى ايداۋ جانە ەكىنشى بۋىنعا جاتاتىن زاۋىت سىندى جوبالاردىڭ ارقاسىندا ۇلعايىپ كەلەدى. وسى جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە تەڭىزدە تاۋلىك ىشىندە وندىرىلەتىن مۇناي كولەمى 75 مىڭ تونناعا (600 مىڭ باررەل), ال تابيعي گاز كولەمى 22 ملن تەكشە مەترگە (750 ملن تەكشە فۋت) جەتىپ وتىر.
تەد ەتچيسوننىڭ ايتۋىنشا, كومپانيانىڭ بيىلعى كورسەتكىشتەردەن دە بيىك مەجەگە جەتۋگە قاۋقارى جەتكىلىكتى.
الەمدەگى ەڭ الىپ زاۋىتتىڭ ءبىرى سالىنۋدا
بۇل كۇندەرى تەڭىزدە الىپ قۇرىلىس كەستەگە ساي جۇرۋدە. ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى – 2016 جىلى تشو سەرىكتەستەرىنىڭ ككج-ۇەقبج-نى قارجىلاندىرۋ تۋرالى اقىرعى شەشىمدى ماقۇلداعانى ايان. وسى مامىلەگە سايكەس, 2022 جىلعا قاراي كەن ورنىنداعى وسى الىپ جوبا اياقتالۋى ءتيىس.
جوبا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 11 ەلىندە ورنالاسقان 19 ورتالىق ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل زاۋىت مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 12 ملن توننا نەمەسە تاۋلىگىنە 260 مىڭ باررەلگە ارتتىرا وتىرىپ, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق كولەمىن شامامەن 39 ميلليون تونناعا نەمەسە تاۋلىگىنە 850 مىڭ باررەلگە جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ءارى قولدانىستاعى نىسانداردىڭ تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن الىپ جوبا.
وتكەن جىلى بىرقاتار قوسالقى نىسانداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان.
قازىرگى تاڭدا ككج-ۇەقبج نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى الەمدىك ستاندارتتاردىڭ وزىق ۇلگىسىنە سايكەس, قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ءبىر مەزەتتە ورىندالۋدا. وعان قوسا ككج-ۇەقبج اياسىندا 30 مىڭنان استام قازاقستاندىق ەل ىشىندەگى جۇمىستارعا تارتىلىپ, جوبادا قىزمەت ەتىپ جاتقاندار سانىنىڭ 92 پايىزىن قۇراپ تۇر. جانە تشو قازاقستاندىق جابدىقتاۋشىلاردى ككج-ۇەقبج ءۇشىن جوبالاۋ, ساتىپ الۋ جانە مودۋلدەردى دايىنداۋ قىزمەتتەرىنە بارىنشا تارتىپ وتىر. جوبا ىسكە كىرىسكەلى بەرى 2 مىڭنان استام وتاندىق كومپانيا الدىن-الا ىرىكتەۋدەن ءوتتى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندىق كومپانيالارمەن 500-دەن استام كەلىسىمشارت جاسالعان. وسى ارادا مىناعان ءمان بەرگەن ءجون. قازاقستاندىق قامتۋ كومپانيانىڭ بەس باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان «كەلەشەك كەڭەيۋ» جوباسىنىڭ ماقساتى جالپى شىعىنداردىڭ 32 پايىزىن قازاقستاندىق قامتۋعا باعىتتاۋ بولىپ تابىلادى.
وسىعان بايلانىستى تشو باس ديرەكتورى تەد ەتچيسون ەسەپتى بايانداماسىندا 2017 جىلى ككج-ۇەقبج جوباسى اياسىندا ءۇش بىردەي ءىرى فورۋم وتكىزىلدى دەدى. اتاپ ايتقاندا, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ فورۋمىنان بولەك, بىلىكتىلىكتى باعالاۋ مەن كاسىبي تەحنيكالىق وقىتۋ فورۋمى وتكىزىلگەن. جانە قۇلسارىدا تشو-نىڭ نەگىزگى ءوندىرىسى مەن ككج-ۇەقبج باس مەردىگەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلعان.
ەندىگى كۇش جوبالاۋ مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتۋ جۇمىستارى مودۋلدەردى تەڭىز ارقىلى العاشقى تاسىمالداۋدى باستاۋعا جانە تەڭىز كەن ورنىنداعى نولدىك تسيكل جۇمىستارىن ورىنداۋعا باعىتتالۋدا. ياعني قازىر جەر استى جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
ككج-ۇەقبج جابدىقتارىنىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستان, وڭتۇستىك كورەيا جانە يتاليادا جاسالادى. الىپ زاۋىتتىڭ مودۋلدەرى الدىن-الا جيناقتالىپ, ودان كەيىن سوڭعى قۇراستىرۋ ءۇشىن تەڭىز كەن ورنىنا جەتكىزىلەدى. 2016 جىلدىڭ قازان ايىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورنالاسقان ەرساي وندىرىستىك الاڭىندا قۇبىر ەستاكادالارىن جاساۋ باستالىپ, قازىرگى تاڭدا جۇمىستار جوسپارعا سايكەس ورىندالۋدا. وعان قوسا يتاليادا گاز-تۋربينالى گەنەراتورلاردى جاساۋ جانە وڭتۇستىك كورەيادا مودۋل جاساۋ جۇمىستارى جوسپارعا سايكەس ورىندالۋدا. ال مودۋلدەردى تاسىمالدايتىن كەمەلەردى جاساۋ جۇمىستارى ۆەتنام مەن رۋمىنيادا جالعاسۋدا. قازىردىڭ وزىندە العاشقى 10 مودۋل جەتكىزەتىن كەمە سۋعا تۇسىرىلگەن. بولاشاقتا بۇل كەمەلەردىڭ ۇشەۋى قازاقستاننىڭ مەنشىگىنە وتەدى.
ءبارى دە ادامزات ءۇشىن جانە جەكە ادام ءۇشىن
ەگەر مۇناي ءوندىرۋ ءىسى جالپى ادامزات بالاسى ءۇشىن بولسا, مۇنايلى ءوڭىردىڭ جەكە ادامدار ءۇشىن قانداي يگىلىگى بار دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى دا زاڭدىلىق. وسى ارادا تشو-دا ايماقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋعا قاتىستى ەكى بىردەي باعدارلاما جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ ءبىرى – «يگىلىك» الەۋمەتتىك-ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاماسى بولسا, ەكىنشىسى الەۋمەتتىك ينۆەستيتسيالىق باعدار-
لاما. 2017 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا تشو-نىڭ الەۋمەتتىك ينۆەستيتسيالار باعدارلاماسىنا 1,06 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا قارجى جۇمسالعان.
تەك وتكەن جىلى اتىراۋ وبلىسىندا ماڭىزدى 9 الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدىق جوبا جۇزەگە اسسا, بۇلاردىڭ قاتارىندا مامانداندىرىلعان تەحنيكالىق گيمنازيا مەن اتىراۋ قالاسىندا تۇرعىنداردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالعان رەترو-ساياباقتىڭ قۇرىلىسىن بولە-جارىپ اتاپ ءوتۋ ءلازىم. مىسالى, تشو-نىڭ ۇكىمەتپەن جانە جۇرتشىلىقپەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ باس مەنەدجەرى رزابەك ارتىعاليەۆ «يگىلىك» باعدارلاماسى اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك كەلبەتىنىڭ وزگەرۋىندە ماڭىزدى ءرول ويناعانىن ناقتى اتقارىلعان جوبالارمەن دايەكتەي كەلە, ول ەسەپ تۇرىندەگى ەمەس, ءىس جۇزىندەگى جاقسىلىقتار ەكەنىن اتادى.
قىسقاسى, 1993 جىلدان بەرى الەۋمەتتىك جوبالارعا جالپى 293 ميلليون دوللار ءبولىنىپ, 110 ناقتى جوبا ىسكە اسقان. ەڭ باستىسى, «يگىلىك» باعدارلاماسىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىستى ماقساتقا جۇمسالۋىنا قاتىستى جەرگىلىكتى بيلىك, اكىمشىلىك جانە باق تاراپىنان اۆتورلىق, تەحنيكالىق باقىلاۋلار بار. وسى باعدارلاماعا تارتىلعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا ارنايى كوميسسيا الدىندا ەسەپ بەرەدى.
ءوز كەزەگىندە تەد ەتچيسون مىرزا الماتىداعى باق جەتەكشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىن-
دا تشو-نىڭ قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان جىلدارى ىشىندە كومپانيانىڭ قازاقستانعا باعىتتاعان تىكەلەي قارجىلاي تولەمدەرى 125 ملرد دوللاردان اسىپ تۇسكەنىن مالىمدەدى. بۇل قاراجاتتىڭ ىشىندە قازاقستاندىق قىزمەتكەرلەرگە تولەنگەن جالاقى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەردەن ساتىپ الىنعان تاۋارلار مەن قىزمەتتەر,
مەملەكەتتىك كاسىپورىندارعا اۋدارىلعان تولەمدەر, قازاقستاندىق سەرىكتەسكە تولەنگەن ديۆيدەندتەر, سونداي-اق مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق جانە رويالتي تۇرىندە اۋدارىلعان اقشا قامتىلعان.
بۇرىنعىسىنشا, جوعارىدا اتاپ وتىلگەن الەۋمەتتىك ينۆەستيتسيالار باعدارلاماسى اياسىندا 1 ملن دوللارعا تارتا قارجى ايماقتاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قولداۋعا باعىتتالادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
